Office Management Team

NHÂN GIỐNG CÂY DƯỢC LIỆU BẰNG PHƯƠNG PHÁP NUÔI CẤY MÔ TẾ BÀO: TIỀM NĂNG VÀ ỨNG DỤNG THỰC TIỄN

1. Tổng quan về công nghệ nuôi cấy mô tế bào thực vật

Trong những thập niên gần đây, công nghệ nuôi cấy mô tế bào thực vật đã trở thành một trong những nền tảng quan trọng của ngành công nghệ sinh học nông nghiệp hiện đại. Trên thế giới, hiện có hơn 700 công ty giống cây trồng ứng dụng thành công kỹ thuật này để nhân giống quy mô công nghiệp, mỗi năm cung cấp hàng trăm triệu cây giống sạch bệnh phục vụ cho nhiều lĩnh vực khác nhau như nông nghiệp, lâm nghiệp, công nghiệp hoa cảnh và đặc biệt là lĩnh vực dược liệu. Nuôi cấy mô tế bào thực vật được hiểu là quá trình nuôi cấy vô trùng các bộ phận riêng lẻ của cây như đỉnh sinh trưởng, chồi, rễ, lá, mô sẹo hoặc phôi trong điều kiện nhân tạo, có kiểm soát chặt chẽ về dinh dưỡng, ánh sáng, nhiệt độ và hormone sinh trưởng.

So với các phương pháp nhân giống truyền thống, nuôi cấy mô tế bào mang lại nhiều ưu thế vượt trội. Công nghệ này cho phép tạo ra số lượng lớn cây giống trong thời gian ngắn, đảm bảo tính đồng nhất về mặt di truyền, đồng thời loại bỏ hiệu quả mầm bệnh nguy hiểm. Ngoài ra, quá trình sản xuất không phụ thuộc vào điều kiện thời tiết, mùa vụ hay diện tích đất canh tác, giúp tối ưu hóa chi phí và công lao động.

Hình ảnh dưới đây minh họa việc ứng dụng khoa học – công nghệ vào sản xuất nông nghiệp, góp phần nâng cao hiệu quả canh tác và giá trị sản phẩm:

https://vigen.vn/wp-content/uploads/2025/10/cay-chuoi-cay-mo-tai-vigen_11zon.webp

1. Vai trò của nuôi cấy mô trong bảo tồn và phát triển cây dược liệu

Nhóm cây dược liệu hiện đang nhận được sự quan tâm đặc biệt của các nhà khoa học trong và ngoài nước do nhu cầu sử dụng dược liệu trong chăm sóc sức khỏe và điều trị bệnh ngày càng gia tăng. Tuy nhiên, nguồn cây thuốc tự nhiên đang suy giảm nghiêm trọng cả về số lượng lẫn chất lượng do khai thác quá mức, mất sinh cảnh và tác động ngày càng rõ nét của biến đổi khí hậu. Thực trạng này đã và đang đẩy nhiều loài cây dược liệu quý hiếm vào nguy cơ tuyệt chủng, thậm chí một số loài đã biến mất hoàn toàn khỏi tự nhiên.

Trong bối cảnh đó, nuôi cấy mô tế bào thực vật được xem là một giải pháp khoa học hiệu quả nhằm bảo tồn nguồn gen, phục hồi quần thể và phát triển bền vững các loài cây thuốc. Bằng việc nhân giống nhanh trong phòng thí nghiệm, nhiều loài dược liệu quý đã được cứu vãn và chủ động nguồn giống cho sản xuất, điển hình như Sâm Ngọc Linh, Thông đỏ, Lan kim tuyến, Ba kích, Xạ đen, Giảo cổ lam và nhiều loài khác. Công nghệ này không chỉ giúp duy trì nguồn gen mà còn tạo tiền đề cho việc xây dựng các vùng nguyên liệu dược liệu tập trung, đáp ứng nhu cầu của thị trường trong nước và xuất khẩu.

1. Ứng dụng nuôi cấy mô trong sản xuất sinh khối và hợp chất thứ cấp

Một trong những tiềm năng lớn của nuôi cấy mô tế bào thực vật đối với cây dược liệu là khả năng tăng nhanh sinh khối và tích lũy các hợp chất thứ cấp có giá trị sinh học cao. Trong điều kiện nuôi cấy tối ưu, các mô và tế bào thực vật có thể sinh trưởng nhanh chóng, tạo ra lượng lớn vật liệu dược liệu trong thời gian ngắn, ổn định và có thể kiểm soát chất lượng.

Nguồn mẫu sử dụng trong nuôi cấy mô cây dược liệu rất đa dạng, bao gồm rễ, chồi ngủ, củ, lá hoặc hạt. Đối với những loài cây có bộ phận sử dụng chính là rễ hoặc củ, chiến lược nuôi cấy thường tập trung vào việc kích thích hình thành và phát triển sinh khối rễ, từ đó khai thác trực tiếp các hoạt chất quý trong giai đoạn này. Tại Việt Nam, nhiều nghiên cứu đã thành công trong nuôi cấy rễ tơ của các loài dược liệu như Đinh lăng, Bụp giấm, Ké hoa đào, Cát cánh, Bá bệnh. Bên cạnh đó, các hệ thống nuôi cấy quy mô lớn như bioreactor cũng đã được thử nghiệm nhằm nhân nhanh sinh khối rễ và thu nhận các hợp chất điển hình như flavonoid, alkaloid, saponin hay eurycomanone với hiệu suất cao.

Song song với nghiên cứu hàn lâm, nhiều đơn vị khoa học và doanh nghiệp đã từng bước thương mại hóa kết quả nghiên cứu, góp phần đưa công nghệ nuôi cấy mô vào thực tiễn sản xuất. Một số mô hình tiêu biểu có thể tham khảo tại https://vigen.vn/, nơi giới thiệu các giải pháp và sản phẩm cây giống nuôi cấy mô phục vụ nông nghiệp và dược liệu theo hướng công nghệ cao.

1. Thực trạng và thách thức trong nghiên cứu nuôi cấy mô cây dược liệu tại Việt Nam

Mặc dù đạt được nhiều thành tựu đáng ghi nhận, lĩnh vực nghiên cứu và phát triển công nghệ nhân giống cây dược liệu bằng nuôi cấy mô tại Việt Nam vẫn còn tồn tại không ít hạn chế. Phần lớn các đề tài mới dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm, chưa hoàn thiện quy trình để triển khai sản xuất đại trà. Nhiều giống cây dược liệu có nhu cầu thị trường lớn vẫn chưa được làm chủ hoàn toàn về công nghệ nhân giống, dẫn đến sự phụ thuộc vào nguồn giống tự nhiên hoặc nhập khẩu.

Ngoài ra, sự liên kết giữa nghiên cứu khoa học, sản xuất và tiêu thụ sản phẩm còn lỏng lẻo, khiến kết quả nghiên cứu khó được ứng dụng rộng rãi. Để khắc phục những tồn tại này, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp và người nông dân nhằm hoàn thiện quy trình kỹ thuật, chuẩn hóa chất lượng cây giống và mở rộng quy mô sản xuất.

1. Vai trò tiên phong của Viện Nghiên cứu Y sinh ứng dụng ABRI

Tại khu vực Tây Nguyên, Viện Nghiên cứu Y sinh ứng dụng (ABRI) thuộc Trường Đại học Y Dược Buôn Ma Thuột được đánh giá là một trong những đơn vị tiên phong trong nghiên cứu và ứng dụng công nghệ nuôi cấy mô cây dược liệu. Trong những năm gần đây, Viện ABRI đã làm chủ hàng chục quy trình nhân giống các loài cây dược liệu quý hiếm và đặc hữu của khu vực cũng như của Việt Nam. Phòng nuôi cấy mô của Viện được đầu tư đồng bộ về cơ sở vật chất và thiết bị, đáp ứng yêu cầu sản xuất số lượng lớn cây giống chất lượng cao.

Nhiều loài cây dược liệu quý như Lan kim tuyến, Sâm cau, Gừng đen đã được nghiên cứu hoàn thiện quy trình nhân giống, không chỉ thành công trong phòng thí nghiệm mà còn được triển khai sản xuất đại trà phục vụ công tác bảo tồn và phát triển nguồn gen. Bên cạnh đó, Viện ABRI còn cung cấp nhiều loại cây giống dược liệu khác theo nhu cầu thị trường như Hà thủ ô, Ba kích, Bạc hà, Giảo cổ lam, Hoài sơn, Cúc dược liệu. Một số sản phẩm tiêu biểu từ công nghệ nuôi cấy mô có thể tham khảo tại https://vigen.vn/san-pham/mai-cuc-khong-nhuy-cay-mo/.

Thông qua việc cung cấp nguồn cây giống sạch bệnh, đồng đều và chất lượng cao, các đơn vị nghiên cứu và sản xuất như ABRI đã góp phần quan trọng vào việc nâng cao hiệu quả canh tác, ổn định chất lượng dược liệu đầu vào và thúc đẩy phát triển bền vững ngành dược liệu địa phương. Đồng thời, việc phổ biến hóa các loài cây thuốc quý hiếm không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn đóng góp tích cực cho công tác bảo tồn đa dạng sinh học và bảo vệ môi trường.

1. Kết luận

Nuôi cấy mô tế bào thực vật là một công nghệ then chốt trong chiến lược bảo tồn, phát triển và thương mại hóa cây dược liệu trong bối cảnh tài nguyên tự nhiên ngày càng suy giảm. Với tiềm năng to lớn trong nhân giống nhanh, sản xuất sinh khối và khai thác hợp chất sinh học có giá trị, phương pháp này hứa hẹn sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển của ngành dược liệu và y học. Để khai thác hiệu quả tiềm năng đó, việc đầu tư chiều sâu cho nghiên cứu, hoàn thiện quy trình sản xuất và tăng cường liên kết giữa các bên liên quan là yêu cầu mang tính cấp thiết trong giai đoạn hiện nay.

VĨNH LONG SAU SÁP NHẬP: TỶ PHÚ LÀM GIÀU TỪ CÂY GIỐNG ĐẶC BIỆT, DỪA SÁP ĐẶC RUỘT NGỌT THƠM HÚT HÀNG

BỐI CẢNH MỚI VÀ GIÁ TRỊ ĐẶC SẢN DỪA SÁP

Sau khi sáp nhập địa giới hành chính, tỉnh Vĩnh Long mới không chỉ mở rộng không gian phát triển kinh tế mà còn hội tụ nhiều giá trị nông nghiệp đặc sắc vốn gắn liền với các địa phương lân cận trước đây. Một trong những sản phẩm tiêu biểu nhất chính là dừa sáp đặc ruột, loại trái cây từng được xem là “báu vật” của tỉnh Trà Vinh cũ, nay đã trở thành niềm tự hào và lợi thế cạnh tranh nổi bật của Vĩnh Long.

Dừa sáp có hương vị rất riêng: cơm dừa dày, dẻo, mềm sát gáo, vị béo và ngọt thanh, mùi thơm tự nhiên. Chính cấu trúc “đặc ruột” độc đáo này khiến dừa sáp được thị trường ưa chuộng, giá bán cao gấp nhiều lần so với dừa thông thường. Tuy nhiên, đặc điểm sinh học của giống dừa này cũng đặt ra thách thức lớn cho người trồng. Trái dừa sáp gần như không thể nảy mầm tự nhiên, còn nếu nhân giống theo phương pháp truyền thống thì tỷ lệ cho quả sáp chỉ đạt tối đa khoảng 20–25% mỗi buồng. Điều đó đồng nghĩa với rủi ro cao và hiệu quả kinh tế không ổn định.

Trong bối cảnh nông nghiệp hiện đại ngày càng đòi hỏi sự chính xác và bền vững, việc ứng dụng khoa học – công nghệ để giải quyết “bài toán giống” trở thành yếu tố then chốt. Đây cũng là tiền đề cho những đột phá lớn tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long trong hơn một thập kỷ qua.

Hình ảnh dưới đây minh họa việc ứng dụng khoa học – công nghệ vào sản xuất nông nghiệp, góp phần nâng cao hiệu quả canh tác và giá trị sản phẩm:

https://vigen.vn/wp-content/uploads/2025/10/cay-chuoi-cay-mo-tai-vigen_11zon.webp

KHOA HỌC – CÔNG NGHỆ MỞ LỐI CHO DỪA SÁP ĐẶC RUỘT

Những năm gần đây, Trường Đại học Trà Vinh đã ghi dấu ấn rõ nét bằng hàng loạt công trình nghiên cứu được chuyển giao vào thực tiễn sản xuất nông nghiệp. Trong đó, thành công nổi bật nhất là nghiên cứu và hoàn thiện kỹ thuật nhân giống dừa sáp đặc ruột bằng phương pháp cấy phôi. Công nghệ này cho phép chủ động tạo ra cây giống mang đặc tính di truyền ổn định, nâng tỷ lệ cho trái sáp lên mức rất cao, khắc phục hoàn toàn hạn chế của phương pháp trồng truyền thống.

Việc ứng dụng cấy phôi không chỉ giúp gia tăng năng suất mà còn mở ra hướng đi mới cho sản xuất nông nghiệp giá trị cao, phù hợp với tinh thần của Nghị quyết 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Từ phòng thí nghiệm, kết quả nghiên cứu đã bước ra đồng ruộng, mang lại sinh kế bền vững cho nông dân và tạo nền tảng hình thành những mô hình kinh tế nông nghiệp quy mô lớn.

Trong hệ sinh thái nông nghiệp công nghệ cao hiện nay, nhiều đơn vị nghiên cứu và chuyển giao giống cây trồng cũng đang đóng vai trò cầu nối quan trọng giữa khoa học và sản xuất, tiêu biểu như các mô hình phát triển giống, quy trình canh tác tiên tiến được giới thiệu tại https://vigen.vn/, góp phần lan tỏa tư duy làm nông nghiệp bài bản, dựa trên nền tảng khoa học.

KHỞI NGHIỆP TỪ TRI THỨC: HÀNH TRÌNH CỦA VƯỜN DỪA SÁP CẤY PHÔI

Một minh chứng điển hình cho hiệu quả của công nghệ cấy phôi dừa sáp là câu chuyện khởi nghiệp của vợ chồng bà Đinh Thị Thanh Tâm và ông Đặng Minh Bé, ngụ tại xã Song Lộc, tỉnh Vĩnh Long. Trước thời điểm sáp nhập, khu vực này thuộc huyện Cầu Kè, tỉnh Trà Vinh, cái nôi của giống dừa sáp nổi tiếng.

Năm 2010, với khát vọng phát triển kinh tế từ đặc sản quê hương, hai vợ chồng quyết định chuyển hướng sự nghiệp, mạnh dạn trồng thử nghiệm dừa sáp cấy phôi trên diện tích 1 ha đất vườn. Lợi thế lớn của mô hình này là nền tảng tri thức: bà Tâm từng là giảng viên Khoa Nông nghiệp – Thủy sản, Trường Đại học Trà Vinh, có hiểu biết sâu về kỹ thuật nhân giống và sinh lý cây trồng.

Quá trình khởi nghiệp không hề dễ dàng. Vợ chồng bà Tâm vừa sản xuất, vừa theo dõi, điều chỉnh quy trình chăm sóc, kết hợp kinh nghiệm thực tiễn với kiến thức khoa học. Nhờ kiên trì áp dụng các giải pháp kỹ thuật tiên tiến, vườn dừa sáp cấy phôi sớm cho hiệu quả rõ rệt, đạt năng suất hơn 1.000 quả mỗi tháng chỉ sau vài năm trồng.

THU TIỀN TỶ TỪ VƯỜN DỪA SÁP VÀ CHẾ BIẾN SÂU

Nhận thấy tiềm năng lớn, đến năm 2015, gia đình bà Tâm quyết định mở rộng diện tích lên 4 ha, trồng tổng cộng khoảng 800 cây dừa sáp cấy phôi. Song song với sản xuất, bà tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện quy trình nhằm nâng cao tỷ lệ cho trái sáp. Kết quả, tỷ lệ đạt quả sáp lên tới 94% mỗi buồng, con số gần như tuyệt đối so với mặt bằng chung của giống dừa này.

Hiện nay, vườn dừa sáp cấy phôi 4 ha cho năng suất ổn định từ 1.000 đến 1.600 quả sáp mỗi ha mỗi tháng. Với giá bán dao động từ 80.000 đến 120.000 đồng một quả, doanh thu hàng năm của gia đình đạt khoảng 6 tỷ đồng, đưa vợ chồng bà Tâm trở thành những nông dân tỷ phú tiêu biểu của vùng.

Không dừng lại ở sản xuất thô, họ tiếp tục mở rộng chuỗi giá trị bằng hướng đi chế biến sâu. Năm 2022, Công ty TNHH MTV Phát Đặng được thành lập, đầu tư nhà máy hơn 15 tỷ đồng với hệ thống thiết bị hiện đại như máy làm kem nhập khẩu từ Ý, máy sấy thăng hoa, kho đông lạnh và khu nhà xưởng đạt chuẩn. Các sản phẩm chủ lực gồm dừa sáp tươi, kem dừa sáp và mứt dừa sáp đều đạt chứng nhận OCOP 3 sao, được phân phối rộng rãi tại nhiều tỉnh, thành trên cả nước.

MÔ HÌNH LAN TỎA VÀ BÀI TOÁN NGUỒN CUNG

Hiện mỗi tháng, công ty tiêu thụ hơn 10.000 quả dừa sáp, trong đó khoảng 80% phục vụ cho chế biến nội bộ. Ngoài ra, doanh nghiệp còn tự ươm và cung cấp từ 15.000 đến 20.000 cây giống dừa sáp cấy phôi mỗi năm, giá bán khoảng 800.000 đồng một cây, đồng thời hỗ trợ kỹ thuật và bao tiêu sản phẩm cho nông dân liên kết.

Mô hình này không chỉ tạo lợi nhuận cao mà còn giải quyết việc làm ổn định cho khoảng 30 lao động địa phương, trong đó hơn 30% là người Khmer, với thu nhập bình quân từ 5,5 đến 18 triệu đồng mỗi tháng. Tuy nhiên, nhu cầu thị trường hiện vẫn vượt xa khả năng cung ứng. Mỗi ngày, doanh nghiệp cần khoảng 1.000 quả dừa sáp nhưng chỉ thu gom được khoảng 300 quả.

Thực tế này cho thấy tiềm năng mở rộng vùng nguyên liệu còn rất lớn, tương tự như nhiều cây trồng đặc sản khác khi được áp dụng đúng quy trình kỹ thuật và giống chất lượng cao, như những mô hình canh tác được chia sẻ tại https://vigen.vn/quy-trinh-nuoi-cay-sau-rieng-giong-mo-hieu-qua-tai-nha/. Dừa sáp cấy phôi, với lợi thế khoa học – công nghệ, đang đứng trước cơ hội trở thành ngành hàng nông nghiệp mũi nhọn của Vĩnh Long trong giai đoạn phát triển mới.